Pojam upravljanja stresom

Pojava stresa se danas javlja kao jedan od najvećih problema u organizaciji i radnoj sredini i kao takva se najčešće vezuje za problematiku radnog ponašanja. Naučnici su definisali stres kao stanje ljudi koji imaju određena očekivanja od sebe ili drugih ili su svjesni očekivanja drugih, koji vjeruju da su ta očekivanja razumna i koji vjeruju da se ta očekivanja nisu ispunila ili se neće ispuniti u budućnosti.

Pojava stresa

Stres može biti prouzrokovan nepostizanjem nivoa aspiracije koji neko od sebe očekuje ili drugi očekuju od njega, ali isto tako može biti prouzrokovan sopstvenim ili tuđim neizvršavanjem posla onako kako osoba smatra da posao treba da bude obavljen. Upitnici koje su naučnici koristili da dobiju podatke o učestalosti, snazi i trajanju stresa razlikovali su stres koji nastaje na poslu, kod kuće, u društvenom životu i od očekivanja od sebe i očekivanja drugih.

Analizom je radno mjesto izdvojeno kao glavni izvor stresa. Prema načinu na koji su se anketirani hvatali u koštac sa stresom, klasifikovano je pet različitih kategorija:

  1. Konzumacija, koja uključuje jedenje, pijenje, pušenje, uzimanje droge, alkohola ili lijekova
  2. Agresivnost, koja uključuje započinjanje borbe ili ispoljavanje neljubaznosti
  3. Bjekstvo, koje uključuje sklanjanje od izvora stresa
  4. Odvraćanje, koje uključuje učestvovanje u fizičkim ili društvenim aktivnostima kako bi se skrenule misli sa problema
  5. Različite konstruktivne aktivnosti, koje uključuju traženje savjeta drugih, samostalno savlađivanje problema, rješavanje problema u saradnji sa drugima ili molitve.

Pojava stresa u organizaciji i radnoj sredini predstavlja jedan od najčešćih problema i oblasti interesovanja u savremenoj psihologiji i medicini, ali sve češće i u organizacionim naukama, jer se upravo stres sve češće vezuje za radno ponašanje ljudi.

Iako se stres sreće u svim oblastima života ljudi, u nekim profesijama ljudi su mu više izloženi u odnosu na druge. Na ovoj ljestvici rangiranja izloženosti profesija stresu menadžeri su veoma visoko kotirani, gdje stres i naprezanje posebno proističu iz odlučivanja, odgovornosti, rješavanja problema, pritiska, želje za napredovanjem, uređivanjem međuljudskih odnosa i slično tome.

Faze razvoja stresa

Stres se sreće u svakodnevnom životu, a veliki broj istraživanja pokazuje da se on svakodnevno sreće i u poslovnom svetu, kako kod zaposlenih, tako i kod menadžera. Sam fenomen stresa i istraživanja njegovih uzroka i posledica predstavljaju noviju pojavu, pa su istraživanja pokazala da je on jedan od glavnih uzroka srčanih oboljenja, a da se čak 50% smrtnih ishoda vezuje direktno za njega.

Danas je stres i medicinski i društveni fenomen i, kao takav, podrazumeva neku spoljnu silu, odnosno stresor, iskazanu u vidu agenasa, stimulatora, podsticaja koji izazivaju promjenu energije i uzbuđuju receptore, dovodeći ljudski ego u stanje neprijatnosti, uzbuđenja ili potištenosti. Stresori se nalaze u radnom i životnom okruženju i djeluju na pojedince i grupe ljudi.

S obzirom na to da radan čovek polovinu svojih budnih sati tokom radnog vijeka provodi na poslu, stres ima poseban značaj, jer izaziva brojne posledice na ukupno ponašanje osobe. Radnom čovjeku je teško da razdvoji radni i privatni život, pa sve ono što se događa na poslu i u vezi sa poslom deluje i u privatnom životu, kao i što sve što se dešava na privatnom planu ima svoje djelovanje i u toku procesa rada.

Kada se u okviru organizacije u toku rada zaposleni susretne sa stresom, njegovo ponašanje i reakcije se ispoljavaju kroz tri faze koje su međusobno povezane, i to su:

  1. Faza alarma, u kojoj zaposleni reaguje zaplašeno, sa visokom dozom emocionalne napetosti, uznemirenosti i naboja. Ponašanje u ovoj fazi praćeno je destruktivnim ponašanjem, uključujući i nagle poremećaje u metabolizmu, preteranom znojenju i nesanici. Ova faza je akutnog karaktera, traje relativno kratko i često joj se suprotstavljaju različiti odbrambeni mehanizmi koji se aktiviraju u momentu nastupa stresne situacije.
  2. Faza otpora, u kojoj se kod zaposlenog aktiviraju različiti odbrambeni mehanizmi u cilju oslobađanja psihičke napetosti, straha, nesigurnosti i iskazanih trauma. Mehanizam identifikacije ima posebno značajnu ulogu u ovoj fazi, jer on služi da se donesu pravilna i razumna rešenja, da se zaposleni prilagodi nastaloj situaciji i da svoju pozitivnu energiju usmeri na razbijanje eventualnih psihotrauma. U ovoj fazi posebno je značajna podrška menadžera svih nivoa koji svojim savjetima i lijepim rečima mogu mnogo pomoći zaposlenima. Kada se govori o suprotstavljanju raznim stresorima koji su proistekli iz prirode i karaktera radne sredine, razlikuju se dvije grupe zaposlenih, a to su sa jedne strane psihički stabilne i otporne osobe, tzv. antistresne osobe i sa druge strane psihički nestabilne i manje otporne osobe.
    Ukoliko su zaposleni psihički stabilniji, uravnoteženiji i tolerantniji, oni će pokazivati veću šansu da savladaju nastalu stresnu situaciju i obrnuto. Ukoliko pokazuju slabu psihičku otpornost, netoleranciju na razne stresore i osećaju se potištenim, obeshrabrenim i iscrpljenim, njihove šanse da savladaju stresnu situaciju su dosta manje.
  3. Faza iscrpljenosti, u kojoj opada uzbuđenje i sposobnost pružanja otpora, jer se zaposleni prosto predaju situaciji bez motiva za rad. Ponekad, ova situacija postane toliko ozbiljna, da neki zaposleni ostanu bez motiva i za život, čime se stvaraju ozbiljni psihosomatski poremećaji koji često dovode do razvoja bolesti koje mogu imati i smrtni ishod.

Prema nekim autorima, dugotrajna i iscrpljujuća borba sa stresom može preći u bolest stresa, što je posljedica dugotrajnog odupiranja različitim pritiscima i manifestuje se kroz niz zdravstvenih problema i poremećaja koji mogu biti kardiovaskularni, cerebrovaskularni, hormonalni, ali nerijetko i mentalni poremećaji. Dijapazon ovih neželjenih posledica kreće se od lakših zdravstvenih tegoba koje se bez posebne terapije prevazilaze boljom organizacijom života i rada, pa sve do teških psihosomatskih oboljenja, koji mogu imati i neizvjesne ishode.

Međutim, različite situacije su različito stresne za različite ljude i u njima izazivaju različite emocionalne reakcije. Svaka stresna reakcija ima svoju psihološku dimenziju i činjenica je da jedna situacija za jednu osobu predstavlja visoko stresnu situaciju, dok druga osoba na nju uopšte ne reaguje stresno. Dakle, stres ima i psihološku dimenziju koja opisuje emocionalnu reakciju ljudi u stresnim situacijama koje mogu biti različite, pa i sasvim suprotne.

Vrste stresa

Za preciznije definisanje stresa, a posebno njegovu psihološku dimenziju, svakako da se ukazuje na cjelovito psihofizičko stanje čoveka u svim otežanim i neprijatnim situacijama, gdje se posebno i naglašava emocionalna reakcija čoveka u stresnoj situaciji koja se proteže između sasvim suprotnih emocionalnih značenja koja se u nauci označavaju kao eustres i distres.

Eustres je prva vrsta stresa koja predstavlja prijatan i konstruktivan doživljaj samoispunjenja i radosti, bez obzira na to što je praćen velikom borbom sa problemom i velikim stepenom iscrpljenja nakon te borbe. Distres je suprotan od eustresa i kod njega je emocionalan doživljaj neprijatan, gdje osoba ima osećaj gubljenja i velikog nezadovoljstva i osjeća se poraženo.

Kada se govori o stresu i kada se stres proučava, uglavnom se u obzir uzima distres, jer se u svakodnevnom životu pod stresom uvjek podrazumjeva neko neprijatno emocionalno stanje. Uglavnom se i istražuju njegove štetne posledice, jer su one značajnije, s obzirom na to da su u pitanju nepovoljne psihofizičke posljedice.

Naravno, određenje stresa, a posebno sistematizovanje njegovih pojavnih oblika,  uvek prate konfliktne situacije, jer one predstavljaju sukob između suprotstavljenih strana i kao takve su neodvojive od stresnog reagovanja organizma. Načelno se i kaže da stres u svojoj osnovi nosi konfliktnu situaciju bez obzira na to da li se ona manifestuje intrapsihički ili intrapersonalno. Zbog ovoga, konflikt i predstavlja izvor stresnih situacija u organizaciji.

Simptomi stresa

Menadžeri su, kao poslovni ljudi, podložniji stresu od ljudi drugih profesija, što je uslovljeno prirodom posla, složenim načinom komuniciranja, brojem i vrstama komunikacija koje se moraju uspostavljati u toku obavljanja posla. Kao preventivna mjera zaštite od stresa njima su potrebna predznanja i o uzrocima i o simptomima stresa.

Kada se ljudi nađu u situacijama najnižeg nivoa presinga ili pri najmanjim konfliktima, oni već počinju da se osećaju nervozno, frustrirano, umorno i odsutno. Povećanjem intenziteta negativnih uticaja simptomi postaju sve brojniji i izraženiji, a pored njih dolazi i do pojave gubitka koncentracije, pulsiranja u glavi, bolova u leđima i grudima i umanjenja osećaja zadovoljstva. Simptomi stresa varijaju od osobe do osobe, jer ljudi zbog svojih individualnih razlika različito reaguju na stres.

Postoje ljudi koji su sposobni da se nose sa životnim događajima i koji odmah po nastanku problema mobilišu sve svoje potrebne snage da bi ih riješili, dok drugi osjećaju teškoće kada se susretnu i sa najjednostavnijim problemima i odmah se povlače, što svakako izaziva frustracije i stres. Bez obzira na ove individualne razlike, simptomi stresa koji su prisutni kod najvećeg broja ljudi su:

  • Mišićna napetost u leđima, vratu i ramenima
  • Povećanje ili smanjenje krvnog pritiska
  • Učestale glavobolje
  • Bolovi u leđima i grudima
  • Nesanica ili stalni osjećaj pospanosti
  • Nemogućnost isključenja i relaksacije
  • Teškoće sa koncentracijom
  • Osjećanje hroničnog umora
  • Aritmije.

Neke osobe su pune entuzijazma i energije, pa sebi i drugima postavljaju prevelike i preambiciozne zahteve. One su stalno u pokretu, vole izazove bilo koje vrste, intenzivno rade, intenzivno se zabavljaju, ali sa ovakvim stilom ponašanja često su agresivne u odnosu na druge i prave veliku presiju. Ovakve osobe ponekad i ne primete da njihovi zdravstveni problemi proizilaze iz prevelikih zahtjeva i preuzetih obaveza i oni će savladati stres jedino ako savladaju sebe.

Bitno je znati da je stres nešto što je u samoj osobi, odnosno, subjektivno reagovanje koje osoba doživljava u skladu sa svojim iskustvom i sopstvenom procenom situacije u kojoj se nalazi. To je sklop emocionalnih, fizičkih i fizioloških reakcija i ponašanja koje se javljaju kada osoba za neki događaj proceni da je opasan ili uznemiravajući i prevazilazi njene kapacitete nošenja sa postojećom situacijom.

Ne treba zaboraviti da je stres u svojoj suštini veoma pozitivan dio čovjekove prirode. Ovakva reakcija prvenstveno ima zaštitnu ulogu u opasnim situacijama kada organizam treba da bude spreman da bi se spasio. Takođe, u narodu postoji prihvaćeno mišljenje da nas ono što nas ne ubije – ojača. Kada se osoba uspešno i na pravi način izbori sa poteškoćama, velika je vjerovatnoća da će iz te borbe izaći jača, iskusnija i mudrija. U skladu sa svim ovim, o stresu se može govoriti i kao o izazovu, o nečemu što motiviše i podstiče na razvoj.

Ipak, kada je stanje stresa dugo, kada je opterećenje veliko i kada uobičajene strategije u borbi sa problemima ne daju rezultate, to ima negativne posljedice kako na psihičko, tako i na fizičko zdravlje, sposobnost, produktivnost, zadovoljstvo i kvalitet čovjekovog života uopšte.

Kometariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *